کد خبر : 37426

تاریخ انتشار : ۷:۳۶ ب.ظ - یکشنبه ۱۳۹۷/۰۱/۵ چاپ این مطلب

آنچه از مسجد امام اصفهان نمی‌دانید

مسجد سه حوزه علمیه داشته است که یک کرسی تخصصی مثلا فلسفه در اینجا تدریس می‌شده است. علاوه بر حوزه ناصریه،سلیمانیه و مدرَس شیخ بهائی (محل تدریس خود شیخ بهایی بوده است که دوتا محراب دارد که یکی از محرابها محل تدریس و درس دادن شیخ بوده است و یکی هم محل عبادت ایشان بوده است.)

درچه نیوز: جمال طاهریوقتی به مسجد امام می‌روید سوالات زیادی شما را احاطه کرده می‌کند سوالاتی که متاسفانه کسی را برای پاسخگویی به آنها نمی‌یابید هرچند به تازگی میراث فرهنگی چند آرکیو کد برای راهنمایی در جایگاههای مختلف مسجد مانند دیگر بناهای تاریخی نصب کرده است. اما نه حوصله شما به اتمام صوت‌های خشکی که از مسجد صحبت می‌کنند می‌کشد و نه اطلاعاتی که می‌خواهید را از آنها در می‌یابید به همین بهانه گفتگویی داشتیم با حجت الاسلام مهدی عسکری از محققین مدرسه ناصریه، مدرسه‌ای تخصصی برای معرفی اسلام به توریست های خارجی است که در مسجد امام قرار دارد. حجت لاسلام عسکری در طول حضورش در مسجد امام تحقیقات مفصل و قابل اتکایی در این باب داشته صحبتهای ایشان را بصورت یک گزارش در متن زیر می‌خوانید:

راز کتیبه‌ها

در مورد مسجد امام باید گفت معماری مسجد به شکل منحصر به فردی توضیحات خاصی دارد و اینطور نیست که مسجد امام تنها به چند ویژگی مثل انعکاس خلاصه شود. برای مثال کتیبه نویسی خودش دنیایی دارد مثلا خود هر موضوعی که در هر کتیبه انتخاب شده است یا اینکه در مورد امام علی یا اثبات حقانیت ولایت ایشان در کتیبه‌ها می‌توان مسائل مختلفی را یافت. در مورد کتیبه‌های مسجد امام بصورت جداگانه خواهیم پرداخت.

نور در مسجد امام

در مسجد امام شاهد نورهای زیبایی هستیم که معماری این مسجد ایجاد می‌کند، به شکلی که هر ساعت نور خاص خودش را دارد. در بعضی از قسمتهای مسجد انعکاس زاویه نوری که اتفاق می‌افتد با مخلوط شدن با رنگ کاشی‌ها و انعکاسی که از کف به گنبد می‌افتد نورهای فوق العاده‌ای برای عکاسی و طراحی ایجاد می‌نماید.

میخ‌های ضد لرزش

این میخ‌ها بیشتر در دوران صفویه استفاده شده است و علت آن این بوده که به خاطر ازدیاد عبور و مرور در بعضی از مکانهای مسجد احتمال  سقوط کاشی بر سر عابرین و مومنینی که رفت آمد می‌کنند به صفر برسد. ویژگی این میخها آن است که قسمتی از میخ شبیه میخ و قسمت انتهایی دنده شده و شبیه پیچ درست شده است. تا مانع از ریزش کاشی‌ها شود.

 

ساعت آفتابی

ساعت آفتابی در مدرسه سلیمانیه (حوزه علمیه کوچکی در ضلع غربی مسجد امام) است که خیلی دقیق و کامل جهت قبله اصفهان را نشان می‌دهد.

 

مدرس شیخ بهائی

مدرس شیخ بهائی در قسمت غربی مسجد قرار دارد که محل تدریس شیخ بهائی بوده است.

 

سه حوزه علیمه در مسجد امام

مسجد سه حوزه علمیه داشته است که یک کرسی تخصصی مثلا فلسفه در اینجا تدریس می‌شده است. علاوه بر حوزه ناصریه، سلیمانیه و مدرَس شیخ بهائی (محل تدریس خود شیخ بهایی بوده است که دوتا محراب دارد که یکی از محرابها محل تدریس و درس دادن شیخ بوده است و یکی هم محل عبادت ایشان بوده است.) علاوه بر این ۳ حوزه علمیه در مجموعه مسجد قرار دارد. یعنی بحث مذهب و علم که در احادیث و روایات تاکید شده است در اینجا خیلی کامل و واضح دیده می‌شود. مدرسه سلیمانیه با آن ویژگی خاص صرف تابستانه بودن و مدرسه ناصریه که حجره‌های تابستانه و زمستانه دارد و همچنین طبقه‌ای در قسمت بالای مسجد بوده است که آن هم به خاطر تغییراتی که در اصل مدارس اتفاق افتاده است و رسیدگی نکرده‌اند قابل استفاده نیست.

نمگیرهای مسجد امام

آبرسانی و نمگیرها و نمکش‌هایی در مسجد قرار دارد که از خود شبستان (که اکنون نماز در آن بصورت یومیه برگزار می‌شود) به مدرسه راه دارد سلیمانیه و احتمالا در خود قسمت فیروزه‌ای ایوان شمالی هم راه داشته باشد. احتمالا به میدان امام (نقش جهان) هم راه داشته باشد که نیازمند تحقیق بیشتری است اما جالب است که که این قسمت  به اندازه یک حضور و حرکت یک انسان در آن طراحی شده است.

 

کلاه فرنگی

مجموعه‌ای است که بالای مسجد برای اذان گفتن در دوره قاجار استفاده می‌شده و قبل از آن در مناره‌ها اذان می‌گفتند. البته بحثهای زیادی هم هست که مثلا میگویند برای اذان گفتن در مناره ها از نابینا ها استفاده میشده تا زمان اذان موذن به داخل خانه‌های مردم نگاه نکند اما یک مدت در اصفهان نابینا کم بوده است و باری همین این مجموعه را داخل مسجد اضافه کرده‌اند. که این زیاد با واقعیت همخوانی ندارد که یک موذن نابینا بگذارند و این مسیر طولانی و سخت مناره را بالا و پایین برود و اذان بگوید.

 

تعدد محراب در مسجد

نکته دیگرتعدد محراب در مسجد است که این نشان دهنده ویژگی مساجد دوران صفویه است این ۵ محرابی که هست شاید دوعلت داشته باشد. علت اصلی آن این است که پنج تن مقدس را به عنوان نماد در مسجد داشته باشد یعنی امام علی(علیه السلام)، امام حسن (علیه السلام)، امام حسین(علیه السلام)، حضرت پیامبر(صلی الله علیه واله)  و حضرت فاطمه الزهرا(علیها السلام) همان ۵ تن مقدس‌اند. و دوم اینکه احتمال دیگری است که آن مذاهب سنی مذهب را هم به آنها هم حالت محراب اختصاصی داده باشند. در آن موقع با اینکه حکومت شیعه بوده است ولی اکثریت را سنی‌ها دراختیار داشته‌اند و مدیریت آنها خیلی سخت بوده است. یعنی اصفهان مانند یک انبار باروتی بوده است که منتظر بوده‌اند یک کسی یک جرقه بزند. برای همین چهار محراب اضافه شده تا مذاهب اربعه اهل سنت را در مسجد گنجانده باشند یعنی مذاهب: حنفی، مالکی، شافعی، حنبلی بوده است. که اولویت هم با محراب شیعیان است چرا با محراب شیعیان چون کتیبه بالای سر محراب اصلی در مورد حضرت علی علیه السلام می‌باشد و در مورد اثبات ولایت ایشان.

 

انعکاس صوت

یکی از ویژگی مسجد انعکاس صوت است چون اولا گنبد دوپوش است و به خاطر گوشفیل‌هایی که در دورتا دور این محل تعبیه شده است. ارتفاع خاصی که معمار آن علی اکبرخان اصفهانی در نظر گرفته است. و ویژگی که همه صرفا فکر می‌کنند فقط همین انعکاس صدا را دارد و یکی دیگر اینکه اگر از در ورودی ایوان جنوبی متر بگذاریم همه را در ۱۱۰ متر اجرا کرده‌اند و از لحاظ معماری و اعداد در معماری هم جذاب و جالبی است. در واقع می‌توان گفت این ۱۱۰ متر به واسطه اسم حضرت علی علیه السلام در ۱۱۰متر هنرنمایی علما و معمار و مهندسان زمان صفویه را به رخ کشیده است در نتیجه یک فضایی درست کرده‌اند که حتی صوت را خیلی خوب منتقل می‌کنند.

منبر

پله‌های منبری که در مسجد امام واقع شده را هم  اگر بخواهیم بشماریم از یک طرف ۱۴ پله دارد و از یک جهت دیگر بخواهیم بشماریم همان ۱۲ پله است. که همان ۱۴ معصوم و۱۲  امام خودمان را می‌رسیم. ویژگی آن این است که از سنگ مرمر خالص یک تیکه استفاده شده است که تراش داده‌اند و غیر از این بحث که چطور چنین سنگی را حمل و نقل و جابجا کرده‌اند. متاسفانه می بینیم یک سری بداخلاقی‌هایی هم انجام شده که روی آن یادگاری نوشته‌اند یا با فندک آن را سوزانده‌اند یا بالاخره بحث “واندالیزم” که در بیشتر آثار تاریخی متاسفانه رد پای ان را داریم.

 دریچه

در مورد دریچه بالای محراب دو ۳ احتمال وجود دارد. اول اینکه آن عالمی که در این مسجد نماز می‌خوانده خانه‌اش پشت مسجد بوده و از اینجا در را باز می‌کرده‌اند و صدایش می‌زدند که فلانی بیا موقع نماز است.!!!

دوم می‌گویند که در اینجا مرحوم شیخ بهایی یک مکاشفه‌ای که از اینجا به سمت کعبه داشته است و از اینجا کعبه را دیده است و آمده‌اند و در ورودی این مصرع معروفش را که : «شد در کعبه در سپاهان باز»

و سومین نقل آن است که  می‌گویند : پشت دریچه یک قرآن نفیسی وجود داشته است.

درهای کوچکی که در بعضی قسمتهای مسجد است برای خادمین و فراشهایی بوده است که بتوانند به قسمتهای فوقانی مسجد دسترسی پیدا کنند. برای نظافت، مرمت و کارهای دیگر و احتمال دیگر این است که می‌گویند این جا محل استقرار قزل باشها بوده است یا محافظینی بوده است که می‌خواستند از امام جماعت یا مومنین محافظت کنند.

 

قرمز بودن ستونها

دو تا از ستونهای داخل  مسجد قرمز رنگ است که در قسمت شرقی ایوان اصلی است. اما ماجرای قرمز بودن این ستونها این است که اوائل انقلاب آمده‌اند و یک رنگ قرمزی به ستونها زده‌اند که یا شعارها را یا یادگاری نویسی‌ها را پاک کنند بعد می‌بینند تفاوتی نکرد و فضا را به هم زد و این حرکت را برای بقیه ستونها ادامه نمی‌دهند و بقیه را رنگ نمی‌کنند.

سنگ آبها

۷ عدد سنگ آب در مسجد امام وجود دارد که خود سنگ، بصورت یک تکه تراش داده شده و جابجایی چنین چیزی خودش جالب توجه است. اما چرا از سنگ مرمر استفاده شده است اولین خاصیت آن این است که خیلی سریع بافت آن صیغل می‌خورد و دقت خاصی هم در صیغل دادن آن وجود دارد دوم اینکه سنگ مرمر نور را جذب می‌کند. یعنی کمی از نور را در خودش نگه می‌دارد مثل محراب الجایتو در مسجد جامع عتیق، سوم اینکه سنگ مرمر به خودی خود خنک است و مناسب برای نگهداری آب و شربیت، این حوضچه‌ها سنگ آب بوده‌اند و برای اعیاد درون آن شربت می‌ریختند و در مواقع دیگر درون آن آب می‌ریختند و جالب این است که دور این سنگ آبها یک آبراهی را تعبیه کرده‌اند که وقتی که آن ظرف را درون سنگ آب می‌زنند و استفاده می‌کنند، این آبی که بیرون می‌ریزد روی قسمتی که نمازگذاران هستند ریخته نشود و نکته جالب دیگر در مورد سنگ آبها آن است که سنگ آبها وقف نامه داشته است به خصوص سنگ آبی که در مسجد سلیمانیه است که نوشته وقف نمود این سنگ آب را برای مومنین و… در واقع مثل یک آب سردکن بوده است.

 

زمان ساخت مسجد

از زمان ساخت مسجد تا حالا حدود ۴۰۰ سال می‌گذرد اما از لحاظ آخرین کتیبه را که بخواهیم حساب کنیم عملیات ساخت مسجد چیزی حدود ۲۵ تا ۲۰ سال طول کشیده علاوه براین که در زمانهای مختلف الحاقیاتی هم داشته است یعنی مدرسه سلیمانیه بعدا ملحق شده است. پس این گونه نبوده است که مجموعه را کلا و یک دفعه بسازند و در عرض ۱۰ سال تمام بشود. کاشی کاری‌های آن بعدا اتفاق افتاده است کتیبه‌های آن بعدا نصب شده است. فضاهای اضافی آن بعدا الحاق شده است اما اصل کار همین حالت اصلی بوده است. گنبد دوپوش یا دوجداره است. اشتباهی که هست در فارسی می‌گوییم گنبد دوپوسته، که در فارسی یعنی گنبد یک پوسته دارد بعد یک پوسته نصفه دیگر روی آن را پوشش داده است. ولی صحیح تر آن این است یا دو جداره باشد یا دوپوش باشد که بین این  دو یک آدم می‌تواند عبور کند. در این نوع از گنبد هم از زیر گنید اول تزئینات دارد و هم روی گنبد بالایی تزئینات دارد و بین این دو خالی است برخلاف مسجد شیخ لطف الله که تک پوش و تک گنبدی است.

 

ایوان اصلی

ایوان اصلی برای کسانی که بخواهند بیایند نماز فرادا یا دورکعتی بخوانند یا نماز تحیتی بخوانند اینجا استفاده می‌شده است و در قسمت ورود مسجد که شما وارد می‌شوید شما بایک فضای روشن و آبی رنگی مواجه می‌شوید که هنر کاشیکاری را به رخ کشیده است. در اینجا به حالت دقیقی نور به زیر ایوان پخش می‌شود و نور از منفذهایی که هست به داخل دالان‌ها می‌رسد.

در ورودی

در روی درب یک تاریخ نوشته شده است و اشکالی که روی دورتا دور درب وجود دارد علاوه بر اینکه یکی از فوق العاده‌ترین درها نسبت به بقیه درهای مساجد بوده که کلون آن از طلا بوده که چند سال قبل به سرقت رفته است و حالا یک بدل آن را گذاشته‌اند. از نظر هنری مهمترین بحث در قلم زنی و کار روی فلز است اما از نظر تاریخی جای چند تا گلوله روی خود در وجود دارد که احتمال می‌رود در زمان حمله روسها به اصفهان یا به نقلی در زمان اشرف افغان که به اصفهان حمله کرد جای این گلوله‌ها روی درمانده باشد.

 

سکوهای جدا کننده فضا

در قسمت در مسجد شما مجبورید پایتان را بلند کنید واز قسمت فضای بیرون مسجد وارد فضای داخل آن شوید کما اینکه در خود قسمت ورودی شبستان‌ها هم همچنین اتفاقی افتاده است. اما در ورودی علت آن این بوده است که اگر خدای نکرده کسی بخواهد تروری انجام بدهد همانطور که در تاریخ اسلام امام علی علیه السلام را در مسجد و در حال نماز ترور کردند (در انقلاب هم شهدای محراب را داشتیم.) آن موقع ۴۰۰ سال پیش به فکر این جریانات بوده‌اند چون چشم ترس شده بودند که شاید دوباره چنین اتفاقی برای بقیه علما وائمه جماعت هم پیش نیاید. برای همین آمدند بدون هیچ سربازی بدون هیچ وسیله کنترلی به گونه‌ای درب را طراحی کردند. که شما مجبور باشید پایتان را بلند کنید که اگر شمشیر یا وسیله‌ای برنده‌ای داشته باشید این به سنگ برخورد کند و صدا بدهد و قزلباشی که مسول در ورودی بوده متوجه فردی که سلاح همراه دارد و می‌خواهد ترور را انجام بده بشود و جلوگیری بکند.  این شیوه به جز درب ورودی در منطقه نزدیک به محراب اصلی باز هم تکرار می‌شود.

 

غسال خانه

در قسمت دستشویی‌های مسجد بین آن یک حالت حوض مانندی است که اینجا غسالخانه مسجد بوده است. به مسجد امام برای این مسجد جامع می‌گویند که در آن یک اتفاق جامعی می‌افتد. مثل مدارس علمیه که بحث علم آن است. مثل آموزش احکام حج است که طبق وقف نامه هست. مثل قاری‌های قرآنی بوده که اینجا در طول روز می‌آمدند و قرائت می‌کردند و مردم استفاده می‌کردند. ویژگی مساجد جامع این بوده است که غسالخانه هم داشته‌اند اما حالا به خاطر اینکه شهر گسترده شده است و از لحاظ بهداشتی نمی‌توانستند این حجم اموات را شستشو بدهند انتقال پیدا کرده‌اند ولی آن زمان غسالخانه را کنار مسجد داشتند و میت را همینجا شستشو می‌دادند و نماز میت را می‌خواندند و بعدا انتقال می‌دادند به مجموعه تخت فولاد یا قبرستانهای دیگری که داخل شهر بوده است.

شبستان

شبستان در قسمت شرقی مسجد واقع شده است. شبستان یعنی شب و ایستادن، محل نماز شب برگزار کردن است. شما می‌خواهید نماز بخوانید آن موقع هم یک مسجدی را درست کرده بودند که علاوه بر اینکه یک مسجد جامعی از لحاظ علمی بوده هر موقع از شب همه که می‌خواستید می‌توانستید بیایید و چند رکعت نماز در شبستان بخوانید و آن حالت شب نشستن را داشته برای اینکه بخواهید یک نماز شب و نیایش داشته باشید. علاوه بر این در زمان سرما و گرما نماز گزاران مسجد می‌توانستند به قسمتهای شبستان پناه ببرند و از سرما و گرما دور باشند.

 

ایوانها

در دوطرف مسجد حالت مسجد مانندی وجود دارد که به آنها ایوان می‌گویند. اینها به خاطر تقسیم فضا بوده برای نظارت و انجام اعمال بهتر انجام می‌شده و همچنین در زمانهای خاصی استفاده می‌شده است. مثلا در زمستان که آفتاب بیشتر بوده به سمت ایوان غربی می‌رفتند و نماز جماعت در آن محل برگزار می‌شده است و در  تابستان که سایه کمتری بوده به ایوان دیگر می‌رفتند. علاوه بر این که زیبایی مسجد را هم باعث شده است.

 

سنگفرش‌ها

سنگ فرش‌های مسجد بر خلاف تصور صاف نیستند و تیشه‌ای هستند. برخی معتقدند این با علم امروز که می‌گوید باید کف پا را ماساژ بدهید مطابقت دارد. شما اگر ساعتها هم کف مسجد راه بروید پاهایتان خسته نمی‌شود. که امروزه به علم «ارگونومیک» معروف است.

 

در داخل مسجد همه جا صیغه مسجد خوانده نشده

در حیاط مسجد در دو طرف به طور قرینه سکویی وجود دارد که محراب دارد و روی آن را با آجر خشتی فرش شده است در این قسمتها صیغه مسجد خوانده شده است. یعنی  آن مسجد را از لحاظ معماری و هنری و روانشناسی و… مورد دقت قرار می‌داده است از لحاظ احکام خاص مسجد راهم دقت خاصی به آن شده است در این قسمت صیغه شرعی مسجد خوانده شده است که اگر کسی مشکل شرعی داشته باشد از درب اصلی وارد و از درب دیگر خارج بشود یعنی داخل خود مسجد صیغه خوانده نشده اما خود مسجد به قسمتهای مختلفی تقسیم شده برای نماز خواندن که یکی در حیاط مسجد هم به دو قسمت است که در اینجا و شبستانها و قسمتهایی که مسقف است صیغه مسجد خوانده شده است وعلاوه بر این برای مردم هم راه به گونه‌ای تعبیه شده که درهایی به کوچه‌های مختلف باز می‌شود تا مردم به سهولت رفت و آمد کنند در بعضی مکانها وقتی بین دومحله اختلاف وجود داشت یک زمین پاک را بین این دومحله تهیه می‌کردند و مسجد می‌ساختند و این عبور و مرور به مسجد باعث دوستی و جلب نظر مردم می‌شده است.

انتهای پیام /ندای اصفهان

 


  • کلیه حقوق این سایت محفوظ و متعلق به پایگاه خبری تحلیلی درچه می باشد

    بایگانی اخبار پیوندها تماس باما خبرنگار افتخاری درباره ما نظر سنجی